5 Waterveiligheid en -overlast

Kaart 5.1: Keringen, kades, waterberging en hoge grond in beheersgebied Baakse Beek (klik hier voor detailkaart ‘Boezem van Hackfort’)

In de middeleeuwen is men begonnen met het aanleggen van dijken langs de IJssel om achterliggende gebieden en nederzettingen te beschermen tegen overstromingen. Op veel plaatsen zijn er aan het eind van de middeleeuwen waterschappen opgericht, zoals bij Arnhem en Velp. Tussen Doesburg en Deventer duurde het veel langer. Tot 1817 werden dijken tussen Doesburg en de Baakse Beek onderhouden door marken. Hierna viel het gebied onder het dijkdistrict Dremptsche, Oldenhaafsche, Hooglurensche en Oldenburgsche dijken (DOHO), de voorloper van Polderdistrict IJsselland (tot 1984), Waterschap IJsselland – Baakse Beek (tot 1997) en waterschap Rijn en IJssel.

Naast de keringen langs de IJssel zijn er allerlei ingrepen gedaan ten behoeve van waterveiligheid of tegen wateroverlast. Beeklopen zijn ruimer gedimensioneerd en er zijn keringen en kades aangelegd (zie historie). Meer recent zijn waterbergingsgebieden aangelegd. Op kaart 5.1 zijn kades, keringen, hoge gronden en waterbergingsgebieden in het beheersgebied van de Baakse Beek weergeven.

Waterkeringen

De veiligheid van keringen, kades en het watersysteem wordt uitgedrukt in een (hoogwater)situatie die deze waterkeringen en kades aan moeten kunnen. Er wordt onderscheid gemaakt tussen primaire keringen, regionale keringen, zomerkades en kades.

Tabel 5.1 Keringen en kades in beheersgebied van de Baakse Beek5.1

Primaire waterkeringen. Dit zijn keringen langs de grote rivieren en zijn berekend op een peil dat 1/1250 jaar kan voorkomen (zie kaart 5.1). Als gevolg van de deltabeslissing Waterveiligheid (onderdeel van het Deltaprogramma 2015) zal er in de toekomst worden gewerkt met risico-afhankelijke normen (zie deze link). Het streven is dat alle primaire keringen in 2050 aan de nieuwe normen voldoen.

In het gebied ligt het merendeel van dijkring 49. De primaire keringen van deze dijkring lopen:

  • Van Doetinchem naar Doesburg: de kering vormt voor een deel de grens met het stroomgebied van de Oude IJssel, het overige deel valt binnen het stroomgebied Oude IJssel;
  • Langs de oostelijke uiterwaarden van de IJssel;
  • Langs de noordzijde van het Stroomkanaal van Hackfort tot bij Vorden. Het Stroomkanaal van Hackfort, gelegen tussen de Zutphen-Emmerikseweg en het verdeelwerk te Wichmond, is aan weerszijden voorzien van een waterkering. De aan de noordzijde gelegen waterkering is een primaire waterkering behorend tot dijkring 50.
  • Hoge gronden tussen Vorden en Doetinchem sluiten de dijkring. De dijkring ligt geheel in de provincie Gelderland.

Op sommige plaatsen liggen zomerkades in het buitendijkse gebied van de IJssel, in totaal 7.8 km. Deze voorkomen een te frequente inundatie van (delen van) IJsseluiterwaarden, namelijk: Spaensweerd, Uiterwaard Massink en Bronkhorsterwaarden (zie tabel 5.2).

Tabel 5.2 Uiterwaarden en zomerkades5.2

Regionale Keringen: Regionale keringen zijn keringen met een lager beschermingsniveau dan primaire keringen maar zijn wel dusdanig belangrijk dat ze moeten voldoen aan provinciale eisen. Langs de zuidzijde van het Groene Kanaal ligt een regionale kering. Deze begint bij de primaire kering van de IJssel tot aan het verdeelwerk bij Hackfort. De regionale kade is 3.2 km lang.

Kades: Kades zijn vergelijkbaar met regionale keringen maar er worden geen eisen aan gesteld door de provincie. De kades moeten formeel, net als de rest van het watersysteem in landelijk gebied, omstandigheden aankunnen die eens per 10 jaar voorkomen. Stedelijk gebied heeft een beschermingsniveau van eens per 100 jaar. De grotere WRIJ-watergangen, zoals de Oude IJssel, Berkel, Schipbeek veroorzaakten in het verleden overlast. Vanwege de overlast zijn ze zo gedimensioneerd dat ze een afvoer die eens per 100 jaar voorkomt aan moeten kunnen. Om dit te realiseren zijn er langs veel van deze watergangen kades aangelegd.

Het beheersgebied van de Baakse Beek-Veengoot is relatief klein in vergelijking met de Berkel, Schipbeek en Oude IJssel en maximale debieten zijn dan ook kleiner. Voor het beperken van de overstromingsrisico’s zijn in grote delen van het beheersgebied Baakse Beek geen kades nodig. Naast de regionale keringen bij het Stroomkanaal van Hackfort (zie hiervoor) ligt er slecht 4 km kade langs de Veengoot, van de instroom van de Lindense Laak tot aan de Boezem van Hackfort.

De profieltypes van de kades langs de Veengoot bestaan uit type 9 of 10. In de kades zijn geen kunstwerken aanwezig.

F5.1

Figuur 5.1: Langs de benedenloop van de Veengoot zijn kades met de vergelijkbare leggerprofieltypes 9 of 10.

Waterberging

In kaart 5.1 is de Boezem van Hackfort weergegeven, dit is het enige (formeel vastgestelde) waterbergingsgebied binnen het beheersgebied van de Baakse Beek. Hiernaast zijn er de inundatiegebieden Bakerwaard en Baakse Beek, die bij extreme omstandigheden ingezet kunnen worden (zie peilbeheer voor een uitgebreide beschrijving).

De Boezem van Hackfort is 61 ha. groot gebied en onderdeel van het landgoed Hackfort. Er kan 480.000 m3 worden geborgen bij een peil van 9.65 m + NAP. Het is eigendom van de Vereniging tot behoud van Natuurmonumenten, die haar eigendommen hier heeft verpacht. Sinds 2003 is de boezem 13 maal gedeeltelijk volgelopen en 2 maal tot een niveau hoger dan 9 m + NAP. Inundatie in het groeiseizoen wordt bij voorkeur voorkomen.

Inundatiegebied Baakse Beek is 463 ha. groot en kan gaan inunderen zodra de aanvoer van de Baakse Beek (en Bakerwaard) niet meer verwerkt kan worden door Gemaal Baakse Beek. Het relatief laaggelegen inundatiegebied is omgeven door hoog land. Het maximale inundatiepeil is ca. 8.00 m + NAP. Het stedelijk gebied van Wichmond ligt net iets hoger. Door het relatief hoge maaiveld in inundatiegebied Baakse Beek kan hier ‘slechts’ 1.4 miljoen m3 water geborgen worden.

Inundatiegebied Bakerwaard is 402 ha. groot. Het inundatiegebied Bakerwaard is omgeven door kades en hoge gronden, met een gemiddelde hoogte van 8.00 m + NAP. Dit is tevens het maximale inundatiepeil. Bij dit peil kan 3.3 miljoen m3 water worden geborgen.

F5.2.png

Figuur 5.2: Veengoot en Baakse Beek vanaf de Boezem van Hackfort

In het stoomgebied van de Baakse Beek zijn enkele kleinere retentiebekkens, zoals in de Vragender Beek (Vragender Poort) en in de Flierbeek, beide ter hoogte van Lichtenvoorde. Verder zijn er nog kleinere retentiebekkens bij Ruurlo, langs de Lindese Laak en bij Baak.

Wateroverlast

De grootste absolute debieten zijn in de winter (zie waterafvoer). Door de verhoogde grondwaterstanden kan hevige en aanhoudende neerslag leiden tot ‘extreme’ afvoeren. Zeer intensieve (na)zomerse buien kunnen lokaal leiden tot verhoogde afvoer en mogelijk overlast in stedelijk gebied of plaatsen waar de bodem weinig water opneemt. Deze verhoogde afvoer neemt dan vrij snel af als het stopt met regenen.

Het watersysteem is in het verleden aangelegd en verbeterd ter beëindiging van grootschalige inundaties en voor optimale bediening van de landbouwkundige functie. Daarbij zijn vooral de natte natuurwaarden sterk verminderd. Zo zijn van oudsher voor wateroverlast gevoelige gebieden als het Aaltense Goor, het Wolfersveen en het Ruurlosche Broek grotendeels geschikt gemaakt voor landbouw (zie historie). Tegenwoordig wordt op sommige plaatsen juist weer het herstel van natte natuurwaarden bevorderd, zoals in delen van het Aaltense Goor, Koolmansdijk, Konijnendijk en in de landgoederenzone.

Als er in het beheersgebied wateroverlast voorkomt, dan is de oorzaak vaak te herleiden tot extreme omstandigheden of een calamiteit. Voor zover bekend zijn de volgende gebieden gevoelig voor wateroverlast:

  • Wolfersveen (NBW en praktijk): natte omstandigheden
  • Lichtenvoorde en het gebied ten oosten van Lichtenvoorde (praktijk): Om de piekafvoeren van de terrasrandbeken bij Lichtenvoorde beter aan te kunnen zijn naast de bovengenoemde retentiebekkens ook knijpconstructies aangebracht. In het verleden aangebrachte Iprokeien zijn later weer voor het merendeel verwijderd.
  • In de stroomgebieden van de Kleine Beek en de Hummelose Beek zijn natte omstandigheden.

Literatuur

[004BB] Draaiboek wateroverlast Baakse Beek (Rapport, 2014)

[008A] Regionale waterkeringen RenIJssel deel 2 (Kaart, 2000)

[009A] Toetingsresultaat landelijke normen regionale wateroverlast concept (Kaart, 2007)

[011BB] Verbindingen tussen de Baakse Beek en de Veengoot (Memo, 2014)

[012BB] Beoordelingsrapport, ‘Toets op Veiligheid 2011, derde ronde toetsrapport primaire waterkeringen’ (Rapport, 2011)

[013BB] Dubbele Berging: mogelijk, gewenst? ‘Mogelijkheden van gebruik van bergingsgebieden voor zowel hoofd- als regionaal systeem (Rapport, 2004)

[014BB] Evaluatie regionale wateroverlast augustus 2010 (Rapport, 2010)

[025BB] Gebiedproces Baakse Beek-Veengoot, Bouwsteen Water (Rapport, 2010)

Zie bibliotheek voor digitaal beschikbare documenten.


luchtfoto wateroverlast 2010

5.1 keringen

Kaart 5.1 keringen en kades in Beheersgebied Baakse Beek

Gemaal Grote Beek 4 - foto R. Tackenkamp 2011

Gemaal Grote Beek

IMG_2570 (Small)

Uitwateringssluis en Stroomkanaal van Hackfort - Hoog water 2011

Gevelsteen Hummelo 7 - foto J. Janssen 2011

Gedenksteen hoog water Hummelo

Uitstroming Stroomkanaal van Hackfort - Ansicht Foto Jan van den Brink 2008

Uitstroming Stroomkanaal van Hackfort

F5.2

Kaart 5.2 Inundatiegebieden van de Baakse Beek