Cultuurhistorie en watererfgoed

8.1 CH Kaart 8.1 Watererfgoed Baakse Beek (zie ook http://www.watererfgoed.wrij.nl/)

Landgoederen & Landhuizen

De vierhoek Zutphen, Lochem, Ruurlo en Vorden staat bekend om de Landgoederen. Ze vinden hun oorsprong in middeleeuwse kastelen en voormalige havezaten. Ze worden gekenmerkt door speciale waterpartijen en waterwerken, waarbij men inspeelde op de mogelijkheden van de waterhuishouding en de beken. Bij de waterwerken gaat het om watermolens, molenvijvers en molenbeken. De deels met grachten omgeven landhuizen (ook wel kastelen genoemd) met hun parken en het omliggende landbouwgebied van de pachters vormen een bijzonder onderdeel van het landschap. In de Middeleeuwen hadden enkele kastelen een feodaal en krijgshaftig karakter, later stond het agrarisch karakter voorop en waren het voorlopers in de modernisering van de landbouw met waterbeheersing en grondverbetering. Sommige van de landgoederen zijn vanuit cultuurhistorisch oogpunt van groot belang.

Enkele landgoederen zijn:

  • Huize Onstein (tussen Vorden en Ruurlo) met zijn bijzondere ‘grand canal’ in de Franse stijl;
  • De Wiersse is een oude havezate uit de 13e eeuw. Het is 300 hectare groot historisch landgoed waarvan 16 hectare tuinen omringd door 32 hectare landschapspark;
  • Huize Ruurlo is omringd door meer dan 1100 ha uitgestrekte bossen en landerijen. Het is een oud landschap met antieke boerderijen, graanakkers, lanen, binnenwegen en bosweitjes. De omgeving van Ruurlo is hierdoor een groot parklandschap;
  • Landgoed Het Zand Hattemer Oldenburger en Huize Zelle, beide gelegen tussen Zelhem en Ruurlo;
  • Landgoed ‘t Medler is van oorsprong een 15e eeuws kasteel gevestigd op een omgracht eilandje midden in het dal van de Baakse Beek bij de gelijknamige buurtschap Medler in Vorden;
  • Kasteel Vorden. De voormalige havezate Vorden wordt al in zeer vroege bronnen ge­noemd, voor het eerst in 1208. Het kasteel kende een formele slotgracht die in de 19e eeuw werd uitgebreid met een landschappelijke slingervijver eindigend in een siergrot in het bos;
  • Wientjesvoort is een landgoed met een neoclassicistisch landhuis uit 1850 als hoofdgebouw. De naam is ontleend aan een voorde, een doorwaadbare plaats in de Vordense/Baakse Beek. Later is deze voorde vervangen door een brug;
  • Aan de Baakse Beek ligt ook de 14e eeuwse havezate Hackfort, die een geschiedenis kent van vele veranderingen, brand en herbouw. Oorspron­kelijk lag er een slotgracht om het kasteel
  • Suideras: Tussen de Baakse Beek en het Stroomkanaal van Hackfort ligt de voor­malige 14e eeuwse havezate Suideras. De havezate lag oorspronkelijk iets ten westen van het huidige huis, in een meander van een zijtak van de Hackfortsche Beek;
  • Landgoed ’t Zelle wordt het eerst genoemd in de 14e Het landgoed bevat een uniek lanenstelsel en waterpark, dat is aangelegd aan het eind van de 18de eeuw. Voorheen vormden de producten van het land en uit het bos de belangrijkste inkomstenbronnen op landgoed Zelle, nu is er een golfbaan;
  • Landhuis Enghuizen dateert uit de 14e eeuw en is gelegen bij Hummelo. Het landhuis is al sinds de 17e eeuw eigendom van de familie Van Heeckeren. Het kasteel is verdwenen na een brand in de 2e wereldoorlog. Overgebleven zijn enkele muurresten en kelders overwoekerd door de natuur, de oranjerie (het 'tuinhuis'), een groot stalgebouw (het 'koetshuis') en het jachthuis (voormalige duiventil). De boerderijen op het landgoed zijn door een voormalige eigenaar vernoemd naar zijn Napoleontische veldslagen en herinneringen;
  • Kasteel Ulenpas: stamt ook uit de 14e eeuw en is gelegen in Hoog Keppel. In de 18e eeuw het landhuis het hoofdkwartier van Lodewijk XIV van Frankrijk tijdens de Hollandse Oorlog. Het is in 1965 afgebrand en herbouwd;
  • Slotheuvel Bronkhorst: Dit kasteel was in de middeleeuwen van groot belang voor de regio. Echter in de 18e eeuw raakt het complex langzaam in verval en de laatste resten zijn rond 1920 gesloopt. Nu rest er alleen de slotheuvel die wordt beheerd door Staatsbosbeheer.

Watermolens

De watermolens in het gebied zijn van grote betekenis voor de cultuurhistorie. De eerste watermolens verschenen in de late Middeleeuwen. Sommige werden gebruikt voor het malen van granen, andere dienden als oliemolen, pelmolen, papiermolen of zaaginrichting. De watermolens lagen in een hoefijzervorm rond de vlakke centrale bekken. Molens in het gebied waren:

  • molen van huis Lichtenvoorde,
  • papiermolen van Barlo,
  • kasteelmolen van Ruurlo,
  • molen van De Wiersse,
  • molen van het erve Meulenbrugge (Vorden, bij het Medler),
  • molen van Huize Vorden,
  • molen van Hackfort,
  • molen van Suideras (Wichmond).

Een schat aan informatie over de voormalige molens in de Achterhoek is te vinden in het boek Molens Mulders Meesters; Negen eeuwen watermolens in de Geldersche Achterhoek, Salland en Twente van de auteur H. Hagens, Almelo, 1979.

Vloeiweidesystemen

Er zijn aanwijzingen dat in het stroomgebied van de Baakse Beek zogenoemde vloeiweidesystemen voorkwamen, bijvoorbeeld van de landbouwgronden bij Kasteel de Kieftskamp (aan de Hallerlaak). Hierbij liet men de beek in de winter overstromen om kalkrijk slib te laten bezinken. Door de bemestende werking van het kalkrijke slib was de grasoogst soms 3 keer zo groot.

Lijnvormige elementen

Belangrijke lijnvormige historische elementen in het landschap zijn de oude wegen, paden of restanten daarvan. Ze werden aangelegd langs de hogere zandruggen. Voor een deel waren het hessenwegen, voor het vervoer van koopwaar tussen de grotere Nederlandse steden en het voor de handel belangrijke achterland in Duitsland. Deze wegen werden gekenmerkt door de specifieke spoorbreedte van hessenkarren.

Andere historische elementen

Meer of minder duidelijk aanwezige historische elementen in het landschap zijn verder:

  • steilranden; vaak vervaagd door nivellering bij ruilverkaveling/landinrichting;
  • voormalige beeklopen en oude meanders;
  • drinkkolken;
  • tichelgaten, vaak verland;
  • terpen in het rivierengebied;
  • verkavelingspatronen;
  • hagen en heggen;
  • houtwallen;
  • singels;
  • oude ijsbanen;

De werken die verband houden met de dichting van de Baakse Overlaat in 1954 zijn allemaal in dezelfde periode en in dezelfde stijl gebouwd. Het betreft:

  • Gemaal Grote Beek
  • Gemaal Baakse Beek
  • Het Groene Kanaal met bijbehorende kunstwerken
  • De Boezem van Hackfort met bijbehorende kunstwerken
  • Gemaal Helbergen in Zutphen
  • Het Afleidingskanaal van de Berkel met bijbehorende kunstwerken

Literatuur

[027BB] Landgoederenzone Baakse Beek, ‘Ontwerpstudie waterbeheer, Cultuurhistorische als inspiratiebron voor ruimtelijke ontwikkeling’ (Rapport, 2006).

[033BB] Cultuurhistorische gebiedsbeschrijving Gemeente Oost Gelre een beeld van ontginningssporen tot wederopbouwarchitectuur (Rapport, 2006)

Zie bibliotheek voor digitaal beschikbare documenten.


8.1 CH

Kaart 8.1 Watererfgoed in beheersgebied Baakse Beek

Kasteel Ruurlo 1- Gestempeld 1931 - Pz 1,5 ct

Kasteel Ruurlo

Kasteel Vorden 1 - foto E. Vredenberg 2008

Kasteel Vorden