Baakse Beek en Veengoot

De Baakse Beek is de noordelijkste van de twee beken en is van oudsher een aaneenschakeling van min of meer natuurlijke en gegraven delen (zie historie); de Veengoot is de zuidelijke beek en is om cultuurtechnische redenen gegraven. Via de Veengoot en zijtakken wordt water snel afgevoerd, waardoor het gebied beter geschikt is voor landbouwkundig gebruik. Ook is de Veengoot ruimer gedimensioneerd dan de Baakse Beek en vormt hiermee de belangrijkste afwatering van het gebied. Samen hebben de beken een stroomgebied van 21.700 ha.
  • De Baakse Beek heeft een totale lengte van 30 km. Bovenstrooms heet de watergang Nieuwe Beek, een verwijzing naar graafwerkzaamheden uit het verleden. Het verval over de hele lengte is bijna 16 m (0.53‰). Bij de IJssel is de Baakse Beek bijna 16 meter breed (zie tabel 3.1).
  • Bij Ruurlo splitst de Van Heeckerenbeek zich af van de Baakse Beek. De Baakse Beek wordt een stuk smaller en ondieper. Bij ’t Sikkeler stroomt de Van Heeckerenbeek uit in de Veengoot, deze wordt hier aanzienlijk breder en dieper.
  • De Veengoot is 31.1 km lang, bovenstrooms ligt de Zilverbeek. Het verval is 0.34‰ en de breedte varieert tussen de 7 en de 14 meter.

Terrasrandbeken

De Baakse Beek en Veengoot worden gevoed door de terrasrandbeken die vanaf het Oost-Nederlands plateau ten oosten van Lichtenvoorde naar het westen stromen.

  • De terrasrandbeken Vragenderbeek, Wijenborgerbeek, Besselinkbeek, Visserijbeek en Lievelderbeek vormen samen de Nieuwe Beek die vervolgens overgaat in de Baakse Beek.
  • De Veengoot wordt bovenstrooms vooral gevoed met water uit de Zilverbeek en Flierbeek. Het bovenstroomse deel van de Zilverbeek is een terrasrandbeek die ten oosten van het Aaltense Goor overgaat in de Veengoot. De Flierbeek ontspringt aan de voet van de terrasrand en stroomt ten zuiden van Lichtenvoorde in de Veengoot.
  • De terrasrandbeken hebben een groot verhang (gemiddeld 2 ‰). De boven- en benedenloop zijn vaak gegraven of vergraven ten behoeve van drainage van moerassen op en onderaan de terrasrand. De middenloop, op de terrasrand zelf, heeft vaak een meer natuurlijk verloop.
  • Mede door het verminderen van het waterbergend vermogen is het afvoerregime van de terrasrandbeken grillig. De beken hebben korte, heftige afvoerpieken na neerslag. In combinatie met het grote verhang snijden de beken zich sterk in. De grote kweldruk veroorzaakt plaatselijk instabiliteit van beekbodem en taluds.
  • Om de piekafvoeren beter aan te kunnen, zijn verschillende maatregelen genomen, zoals knijpconstructies en retentiegebiedjes waaronder de Vragenderpoort. Om insnijding tegen te gaan, zijn in het verleden Ipro-keien aangebracht. Deze zijn er voor een groot deel ook weer uitgehaald vanwege het onnatuurlijke karakter.
  • In de zomer hebben de Weijenborgerbeek en Lievelderbeek meestal nog enigszins afvoer, de Visserijbeek en Vragenderbeek vallen regelmatig droog, vooral in het benedenstroomse deel, ter hoogte van de dekzanden bij Lichtenvoorde (zie bodem en ondergrond). Meer bovenstrooms is er altijd wel afvoer mede door kwel afkomstig uit de essen.

Bovenloop van de Baakse Beek en Veengoot (Lichtenvoorde - Ruurlo)

Het contrast van de snelstromende terrasrandbeken naar de vlakke bovenloop van de Baakse Beek en Veengoot ten westen van Lichtenvoorde is groot.

  • Het gebied heeft een gemiddelde helling van slechts 0.25 ‰. In combinatie met vaak beperkte hoeveelheden water zijn debieten en stroomsnelheden over het algemeen klein.
  • De beekprofielen van de Baakse Beek en Veengoot zijn verruimd en genormaliseerd ten behoeve van de afwatering van de landbouwgebieden. De bodembreedte van de Veengoot is hier plaatselijk bijna 12 meter.
  • De eerste verbinding tussen beide beken ligt even ten westen van Lichtenvoorde bij de Schurinkweg (zie kaart 3.2). Vanuit de Veengoot kan men water inlaten op de Kleine Veengoot, hetgeen echter zelden/nooit gebeurt. De Kleine Veengoot is gegraven tijdens de verbeteringswerken aan de Veengoot om het water van bovenstrooms tijdelijk af te leiden naar de Baakse Beek.
  • Naast het water van de terrasrandbeken ontvangt de Baakse Beek ook het effluent van RWZI Lichtenvoorde.
  • Opmerkelijk is het ontwateringstelsel van het Aaltense Goor. Dit dichte netwerk aan watergangen ontwatert dit lage moerassige gebied ten zuidwesten van Lichtenvoorde.

K3.2

Kaart 3.2: De Kleine Veengoot en Van Heeckerenbeek, de bovenstroomse verbindingen tussen de Baakse Beek en de Veengoot.

  • De tweede waterloop die Baakse Beek en Veengoot verbindt, is de 3 km lange Van Heeckerenbeek (zie kaart 3.2). De beek verbindt de bovenloop van de Baakse Beek met de benedenloop van de Veengoot. De Van Heeckerenbeek is aangelegd om het water van de Baakse Beek, bovenstrooms van Ruurlo, naar de Veengoot te leiden. Bij de verbeteringswerken in de jaren ‘60 en ‘70 van de vorige eeuw (zie historie) heeft men de Veengoot aangewezen als hoofdafvoer voor het stroomgebied van de Baakse Beek-Veengoot. Een verbetering van de Baakse Beek, benedenstrooms van Ruurlo in de landgoederenzone, was landschappelijk niet acceptabel.
  • Via stuw Vellervoort wordt er een vaste hoeveelheid water naar de Baakse Beek geleid, de rest wordt via stuw ’t Sikkeler en de Van Heeckerenbeek naar de Veengoot geleid.
  • De Veengoot, benedenstrooms van de Van Heeckerenbeek ontvangt gemiddeld 60% van de afvoer van de Baakse Beek (zie afvoerkarakteristieken).

Middenloop van de Baakse Beek en Veengoot (Vanaf Ruurlo – Boezem van Hackfort)

Ten westen van de zandrug bij Ruurlo-Hengelo beginnen de middenlopen van de Baakse Beek en Veengoot. Het verhang van de watergangen neemt hier weer toe (gemiddeld 0.75‰).

  • De middenloop van de Baakse Beek heeft door de ‘vaste’ bovenstroomse aanvoer, de aanvoer van grondwater en het effluent van RWZI Ruurlo een min of meer continue basisaanvoer, alleen bij extreme droogte stagneert de afvoer. Lokaal kan de beek dan ook droogvallen.
  • De Hengelose Beek en Lindese Laak verzorgen de afwatering van de hogere delen ten noorden van Hengelo. De Lindese Laak valt deels droog in de zomer, de Hengelose Beek niet.
  • De Whemerlaak vormt de derde verbinding tussen Baakse Beek en Veengoot, gelegen even ten zuiden van Vorden. Het water kan hier van de Baakse Beek naar de Veengoot worden geleid. De stuw nabij de Rondweg doet dienst als waterscheiding (zie kaart 3.3).

K3.3

Kaart 3.3: Whemerlaak, de derde verbinding tussen de Baakse Beek en de Veengoot.

IJsseldal (Boezem van Hackfort – IJssel)

  • In de Boezem van Hackfort ligt de vierde verbinding tussen de Baakse Beek en de Veengoot, hier komen de beide watergangen samen (zie kaart 3.3). Omdat de waterstand in de Boezem van Hackfort flink kan stijgen, liggen er verschillende kades en hoge gronden in en rond het gebied (zie waterveiligheid).
  • Bij het verdeelwerk in de Boezem van Hackfort wordt de aanvoer via de Baakse Beek en de Veengoot verdeeld over twee watergangen, die beide uitmonden in de IJssel: het Groene Kanaal (ook wel Stroomkanaal van Hackfort genoemd) en de benedenloop van de Baakse Beek. De waterverdeling vindt plaats via stuwen en is afhankelijk van de bovenstroomse aanvoer, stand op de IJssel en waterstand in de Boezem van Hackfort. Hierbij worden de volgende gebieden en kunstwerken ingezet: verdeelwerk Hackfort, gemaal Baakse Beek, de Boezem van Hackfort en de inundatiegebieden Baakse Beek en Bakerwaard. (zie peilbeheer voor een uitgebreide omschrijving).
  • De afvoer richting de IJssel gaat onder normale omstandigheden onder vrij verval via de Baakse Beek en het Groene Kanaal naar de IJssel. Er stroomt een vast debiet van 0.7 m3/s door de benedenloop van de Baakse Beek, de rest stroomt via het Groene Kanaal richting de IJssel (zie afvoerkarakteristieken). Bij IJsselstanden boven 6.20 m+ NAP bij gemaal Baakse Beek stroomt de volledige afvoer van Veengoot en Baakse Beek, bovenstrooms van de Boezem van Hackfort, via het Groene Kanaal naar de IJssel.
  • Door de aanwezigheid van waterscheidende kleilagen onder de IJssel zijn er kwelstromingen vanuit de Veluwe naar het stroomgebied van de Baakse Beek (zie kwel en wegzijging), waar natte gebieden zijn. Ook spelen lokale kwel, de relatief lage en vlakke ligging (gemiddeld 0.3‰ verhang) en continue aanvoer van water uit hogere gebieden een rol bij deze natte omstandigheden.

Literatuur

[002BB] Het waterhuishoudkundig systeem en herbeoordeling (Rapport, 1996)

[004A] Gij beken eeuwig vloeiend; Water in de streek van Rijn en IJssel’ (Boek, 2000).

[008BB] Aaltense Goor waterberging en natuurherstel (Rapport, 2012)

[009BB] Basisafvoer van de Baakse Beek, onderzoek naar perspectieven voor aquatische natuur in een laaglandbeek (Rapport, 2013)

[010BB] Raamwerkplanning en watervoorziening: Verkenning van mogelijkheden in het stroomgebied van de Baakse Beek (Rapport, 1991)

[011BB] Verbindingen tussen de Baakse Beek en de Veengoot (Memo, 2014)

[025BB] Gebiedproces Baakse Beek-Veengoot, Bouwsteen Water (Rapport, 2010)

[035BB] Detailkaart watersysteem Baakse Beek, bijlage 3 Calamiteitenbestrijdingsplan wateroverlast en watertekort) (Kaart, 2013)

Zie bibliotheek voor digitaal beschikbare documenten.


3.1 ws

Kaart 3.1 Watersysteem beheersgebied Baakse Beek

BB Zelhemseweg in Ruurlo (Small)

Baakse Beek bij hoog water (aug 2010)

Veengoot Schuttestraat - foto M. de Gier 2008

Veengoot Schuttestraat

Vml Lind Laak bij huize 't Zelle

Lindense Laak bij huize 't Zelle

Sandermansstuw

K3.2

Kaart 3.2 Bovenstroomse verbinding tussen Veengoot en Baakse Beek

IMG_2537 (Small)

Hoog water in Baakse Beek (aug 2010)

K3.3

Kaart 3.3 Verbinding Veengoot en Baakse Beek bij Vorden

Uitstroming Stroomkanaal van Hackfort - Ansicht Foto Jan van den Brink 2008

Uitstroming Stroomkanaal van Hackfort