5 Waterveiligheid en -overlast


Kaart 5.1: Keringen, kades, waterberging (vasthouden van water in bergingsgebieden) en hoge grond in beheersgebied Berkel

Creëren van waterveiligheid en het voorkomen van wateroverlast zijn belangrijke taken van het waterschap. Hiervoor zijn primaire en regionale keringen en zomerkades aangelegd langs de IJssel en de monding van sommige zijtakken. Daarnaast moet het watersysteem, al dan niet voorzien van kades, voldoen aan bepaalde, door de provincie vastgestelde normen voor wateroverlast. Bij hoge IJsselstanden zijn er gemalen nodig die het overvloedige water uitmalen als lozing onder ‘vrij verval’ niet meer mogelijk is. Om wateroverlast te voorkomen, liggen op diverse plekken retentiegebieden waar water tijdelijk wordt vastgehouden.

Keringen

In totaal ligt er ruim 34 km aan primaire en regionale keringen in het beheersgebied van de Berkel. Primaire keringen, ofwel de keringen langs de grote rivieren, zijn bestand tegen een peil dat eens per 1250 jaar voorkomt (zie kaart 5.1). Als gevolg van de Deltabeslissing Waterveiligheid (onderdeel van het Deltaprogramma (waterprogramma van het Rijk om Nederland voor te bereiden op de klimaatwijzigingen) 2015) zal er in de toekomst worden gewerkt met risico-afhankelijke normen. Het streven is dat alle primaire keringen in 2050 aan de nieuwe normen voldoen.

In het beheersgebied van de Berkel liggen twee dijkringen met primaire keringen:

  • In het beheersgebied van de Berkel omvat Dijkring (een gesloten ring van dijken die een gebied beschermd) 50 alleen de primaire kering (waterkeringen langs de zee, het ijsselmeer en de grote rivieren):

-          Langs de IJssel ten zuiden van het Twentekanaal.

  • In het beheersgebied van de Berkel omvat Dijkring 51 twee primaire keringen:

-          Langs de IJssel ten noorden van het Twentekanaal.

-          Langs het Twentekanaal tot aan Sluis Eefde.

Voor meer specifieke informatie over de twee dijkringen wordt verwezen naar de Achtergrondrapportages van de derde toetsing van de dijkringen.

Naast de primaire keringen zijn het benedenstroomse deel van de Eefsebeek en het gehele Afleidingskanaal voorzien van regionale keringen. Deze hebben een beschermingsniveau van 1: 100 jaar.

De primaire keringen en regionale keringen zijn in beheer bij de unit Waterkeringen en Vaarwegbeheer van waterschap Rijn en IJssel.

Tabel 5.1 Keringen en kades in beheersgebied van de Berkel

t5.1

Langs het Twentekanaal liggen zowel primaire keringen als kades. De knip ligt bij de sluis bij Eefde. Vanaf de Sluis bij Eefde t/m de IJssel maken de primaire keringen deel uit van dijkring 51. De reden hiervoor is dat dit deel van het kanaal hetzelfde peil heeft als de IJssel. Vanaf de sluis bij Eefde stroomopwaarts het Twentekanaal op, liggen er daar waar het Twentekanaal hoog in het landschap ligt, kades langs het Twentekanaal. In het beheersgebied van waterschap Rijn en IJssel gaat het om het tracé van Zutphen t/m Lochem. Voor de kades in dit tracé geldt een normering van 1:100 jaar. De kades zijn in beheer van Rijkswaterstaat.

Kades

Bij de derde verbeteringsronde (1963-1977) werd de Berkel zo ontworpen dat overstromingen nog maar eens per 100 jaar mochten voorkomen (zie afvoerkarakteristieken). Dit geldt zowel voor de kleine bovenlopen als de Berkel zelf. De kades zijn aangelegd met een waakhoogte van 1 meter. Bij heringerichte delen bij Eibergen is een waakhoogte van 0.5m gehanteerd.

Bijna de gehele Berkel, Bolksbeek en delen van de Groenlose Slinge en Winterswijkse beken liggen tussen kades en hoge gronden, in totaal 139km, waarvan 85 km kade en 54 km hoge grond (zie kaart 5.1). Hoge gronden zijn bijvoorbeeld aanwezig langs de Berkel tussen Lochem en Zutphen. De Bolksbeek en de Berkel vormen op sommige plaatsen de scheiding tussen de beheersgebieden van de Berkel en de Schipbeek. De noordelijke kades liggen dan in het beheersgebied van de Schipbeek.

De profieltypes van de kades langs de Berkel bestaan voor het merendeel uit type 8, 9 of 10. (zie figuur 5.1). De grootte en breedte van de kades varieert van een halve meter hoog ruggetje tot kades van enkele meters hoog en een bovenbreedte van 3 meter.

f5.1 profiel 8

Figuur 5.1: De Berkel heeft veelal een leggerprofieltype 8A of de vergelijkbare leggerprofieltypes 8B, 8C, 9 en 10.

Afsluiters

In de kades en keringen komen diverse afsluiters voor, om in geval van hoogwater een gesloten kering te verkrijgen. In het Berkel beheersgebied zijn dit voornamelijk putten met schuiven of spindels al dan niet gecombineerd toegepast met een terugslagklep op de lozingsduiker of een stuw (t.b.v. de waterinlaat).

Bemalingen bij hoogwater

Om water te kunnen afvoeren bij hoge IJsselstanden zijn de volgende gemalen geplaatst (zie ook peilbeheer):

  • Gemaal Dommerbeek (van Dommerbeek naar IJssel);
  • Gemaal Oude Eefsebeek (van Oude Eefsebeek naar Twentekanaal)
  • Gemaal Polbeek (In Zutphen op het Twentekanaal);
  • Gemaal Helbergen (van Vierakkerselaak en Berkel bij Zutphen naar IJssel);

Waterberging

In het beheersgebied van de Berkel ligt één officieel waterbergingsgebied: reductiereservoir Eibergen. De oppervlakte van het reductiereservoir bedraagt 241,8 ha. De maximaal toelaatbare afvoer via stuw Mallum is 81m³/s. Vanaf deze afvoer mag het reservoir worden gevuld via een overlaat vlak voor de stuw zonder dat het waterschap schadevergoeding hoeft uit te keren aan agrariërs in het gebied. Dit komt overeen met een afvoer van 88m³/s benedenstrooms van het lozingspunt van de Ramsbeek. Echter (door overdimensionering van het watersysteem van de Berkel) is dit retentiereservoir nooit gebruikt sinds de oplevering in 1972. Meer praktische informatie over de inzet van het Reductiereservoir is te vinden in de Draaiboek wateroverlast Berkel.

Langs de Berkel en Groenlose Slinge komen diverse stapstenen en heringerichte trajecten voor, zoals het gebied tussen Lochem en Zutphen. Ze zijn ingericht voor de ecologie en er kan tevens water geborgen worden. Deze gebieden hebben echter een beperkte bergingscapaciteit (het volume water dat kan worden vastgehouden tijdens natte omstandigheden) en zijn niet officieel aangewezen als waterbergingsgebied (zie kaart 5.1).

Wateroverlast

De Achterhoek heeft een uitgebreide geschiedenis als het gaat om wateroverlast in de vorm van inundatie (overstroming van gebieden). Vroeger werd de bemestende werking als positief ervaren (zie historie). Het watersysteem is nu zo ingericht dat overlast zich niet of nauwelijks meer voordoet. De beken zijn ruim gedimensioneerd en waar nodig voorzien van kades om te voldoen aan 1:100.

De grootste absolute debieten zijn in de winter. Door de verhoogde grondwaterstanden kan hevige en aanhoudende neerslag leiden tot ‘extreme’ afvoeren. Zeer intensieve (na)zomerse buien kunnen lokaal leiden tot verhoogde afvoer en mogelijk overlast in stedelijk gebied of plaatsen waar de bodem weinig water opneemt. Deze verhoogde afvoer neemt dan weer vrij snel af als het stopt met regenen. Mede door de keringen en kades in het gebied zijn er geen locaties waar wateroverlast een noemenswaardig probleem is. Als er in het beheersgebied wateroverlast voorkomt, dan is de oorzaak vaak te herleiden tot extreme omstandigheden of een calamiteit. Langs de Zoddebeek, bij de Monding van de Kooigoot in Groenlose Slinge en bij de Beurzerbeek is in het recente verleden getroffen door overlast. Hier wordt gewerkt aan maatregelen.

Ten aanzien van hoogwatersituaties zijn er afspraken gemaakt met de Duitse waterbeheerder. Contactgegevens van Duitse waterbeheerders zijn vastgelegd in de rapportage Grensoverschrijdende hoogwaterbescherming (zie ook draaiboek wateroverlast (docx, 1.4 MB), bijlage 6).

Literatuur

[006A] De wateropgave voor Waterschap Rijn en IJssel (Rapport, 2002)

[008A] Regionale waterkeringen RenIJssel deel 2 (Kaart, 2000)

[008B] Draaiboek wateroverlast Berkel (Rapport, 2014)

[009A] Toetingsresultaat landelijke normen regionale wateroverlast concept (Kaart, 2007)

[012B] Derde toetsing dijkring 50 Zutphen (Rapport, 2010)

[012A] Waterrapport 2008-2011 (Rapport, 2012)

[013A] Waterrapport 2011-2014 (Rapport, 2015)

[013B] Derde toetsing dijkring 51 Gorssel (Rapport, 2010)

http://watererfgoed.wrij.nl/reductiereservoir-haarlo-berkel/

Zie bibliotheek voor digitaal beschikbare documenten.