Bodem en ondergrond

Geologie

De oppervlakkige bodem in het centrale deel van Oude IJssel beheersgebied is gevormd in het Pleistoceen, het tijdperk van de ijstijden. Dit tijdperk duurde van zo’n 2,5 miljoen jaar geleden tot slechts 10.000 jaar geleden. In het oosten bij Winterswijk liggen delen van het “Oost-Nederlands Plateau”, dit zijn veel oudere marine afzettingen. Ten westen van Aalten is het plateau geërodeerd door voorlopers van de Rijn en is de bodem minder oud.

Tijdens het tertiair en kwartair, miljoenen jaren geleden, werden inundaties door de zee afwisselt met ‘droge’ periodes waar rivieren en ijskappen zorgde voor sedimentophoping of erosie. Vanaf het elsterien, ruim 400.000 jaar geleden kwam het gebied definitief boven de zeespiegel te liggen. Door uitbreiding van de ijskap tijdens de voorlaatste ijstijd (Saalien) werd de stroomrichting van de Rijn afgebogen van noord naar west. In deze periode is ook de stuwwal van Montferland gevormd. Op het plateau werd tijdens het Saalien keileem afgezet. Ook werd het plateau doorsneden door smeltwatergeulen (zie kaart 2.2).

Na het terugtrekken van de IJskap stroomde de Rijn al vlechtend in noordelijke richting en werd de formatie van Kreftenheye afgezet. Deze vaak meters dikke zand- en grindpakketten zijn in grote delen van het beheersgebied terugvinden, meestal bedenkt met latere afzettingen. De smeltwatergeulen werden opgevuld met fijnkorrelig materiaal en grove zanden. Door het voorkomen van ondoorlatende keileemafzettingen die grenzen aan de opgevulde smeltwatergeul, ontwikkelde zich hoogveengebieden op de flank van de smeltwatergeul, waaronder het Korenburgerveen.

2.2 smeltwatergeul

Kaart 2.2. Smeltwatergeul bij Winterswijk (paars) en het Korenburgerveen (zwart contour)

De Rijn bleef tot ongeveer 40.000 – 60.000 jaar geleden in noordelijke richting stromen. Doordat het IJsseldal verzandde, verlegde de Rijn zijn loop naar het westen: door de Betuwe. Eerst ging het nog om Montferland heen, maar later ontstond ook tussen Kleef en Elten een gat in de stuwwal: de Gelderse Poort. In de oude bedding bleef nog een lokale stroom over, de Oude IJssel. De oude rivierloop fungeerde een tijd lang als overloopgebied bij hoge waterstanden in de Rijn. In deze vroegere tijden zijn ook dekzanden ontstaan door zandverstuivingen, behorend tot de formatie van Boxtel. Van 10.000 jaar geleden tot 2.500 jaar geleden was het Oude IJsseldal niet als overloopgebied van de meanderende Rijn actief; er vond veenvorming plaats. Lokaal werden bedding-, restgeul-, oever- en komafzettingen afgezet (formatie van Boxtel). Van 2.500 jaar geleden tot aan de bedijking in de late middeleeuwen is er klei afgezet door overstromingen van de Rijn (formatie van Echteld). In deze periode is de vlechtende meanderende rivier ontstaan die mede het landschap heeft gevormd. Er ontstonden ook rivierduinen aan de noordoostzijde van de rivier. Ten westen werd het beheersgebied van de Oude IJssel ook toen al begrensd door de stuwwal van Montferland, die is ontstaan in de voorlaatste ijstijd.

Meer informatie over geologische informatie is te vinden op Dinoloket of Bodemdata.

Hoogte

In het oosten van het beheersgebied Oude IJssel onder Winterswijk liggen de hogere delen met hoogtes tot 50 m + NAP. De hogere delen van het Montferland vallen net buiten het beheersgebied. Het overige gebied heeft een hoogte van 10 tot 25 m + NAP. De stroomrichting is doorgaans naar het westen, vanaf de Oude IJssel stroomt het water in noordwestelijke richting. Doesburg ligt het laagst, met maaiveldhoogtes rond de 8 m + NAP. Hier is de monding van de Oude IJssel in de IJssel.

2.3 Hoogte

Kaart 2.3 Hoogte Beheersgebied Oude IJssel en hoogteligging van de belangrijkere watergangen

Bodem

De bodem in het beheersgebied van de Oude IJssel bestaat voornamelijk uit zand- en kleigronden. Het beheersgebied van de Oude IJssel is grofweg in gebieden op te delen.

  • In het oostelijke deel wisselen natte en droge delen elkaar af. De dalen bestaan voornamelijk uit zandgronden zoals beekeerdgronden, enkeerdgronden en podzolgronden (zie kaart 2.4). De hoger gelegen delen hebben veelal een ondergrond van keileem en een toplaag van zand. Keileem is een slecht doorlatende bodemsoort. Het water kan hier moeilijk wegzijgen in de ondergrond. Op plaatsen waar het water in het verleden stagneerde is vaak hoogveen ontstaan. Deze gebieden zijn voor een groot deel afgegraven in de 19e Met name in natuurgebieden Korenburgerveen en Wooldse veen bij Winterswijk is hiervan een aanzienlijke hoeveelheid behouden gebleven (zie natuur)
  • Het centrale deel, van de Oude IJssel tot aan Aalten, wordt gekenmerkt door veel zandvaaggronden. Hiernaast zijn er podzolgronden, beekeerdgronden en hoge enkeerdgronden. De bodem bestaat voor een groot deel uit zand en is goed doorlatend. Tijdens droge periodes kan er droogval ontstaan in de watergangen en zakt het grondwaterpeil (zie grondwater).
  • Ten westen van de Oude IJssel bestaat de bodem voornamelijk uit lage rivierkleigronden met enkele zandvaaggronden en hoge enkeerdgronden aan de rand van de stuwwal bij Zeddam.

Meer informatie over geologische informatie is te vinden op Dinoloket of Bodemdata.

Kaart 2.4 Bodem van beheersgebied de Oude IJssel

Geomorfologie

Net als de bodemopbouw is de geomorfologie ook op te delen in drie delen (zie kaart 2.5), namelijk:

  • Oostelijke deel (roze / groen gekleurd): In het oosten wordt de geomorfologie gekenmerkt door lage heuvels, ruggen, welvingen met bijbehorende vlakten en laagten. Het gaat dan om (vrij) vlakke reliëfarme terreinen en relatief lage beekdalen. De hoogteverschillen zijn ontstaan door diverse processen. In een ver verleden konden terrassen ontstaan door het inslijten van beken en rivieren in oudere afzettingen. Bij geringere hoogteverschillen en doorstroming vindt er vereffening plaats. Bij het ontstaan van vereffeningsvlakken zijn hogere restgebieden overgebleven, zoals de aanwezige restplateau’s. Deze hogere restanten en vlakten zijn kenmerkend voor het oostelijke deel.
  • Centrale deel (groen / bruin gekleurd): In het centrale deel zijn de hoogteverschillen kleiner en is er weinig geomorfologische diversiteit. Het betreft vrijwel uitsluitend dekzand in verschillende vormen, zoals lage heuvels, ruggen, welvingen en vlakten. De rechtgetrokken beken stromen vooral door vlakten van ten dele verspoelde dekzanden en volgen hiermee op hoofdlijnen oorspronkelijke beeklopen.
  • Westelijke deel (groen gekleurd): In het rivierkleigebied in het westen is te zien hoe de Oude IJssel in vroegere tijden een vlechtende rivier was. Het betreft vooral vlakten van geringe hoogte en enkele geïsoleerde heuvels, waaronder een deel van de stuwwal van Montferland. Verder zijn er plateau-achtige vormen (ten oosten van Zeddam) en geïsoleerde lage heuvels, ruggen, welvingen en dijkvormen. Deze hebben door de ligging bij de (voormalige) rivierarmen langgerekte vormen parallel aan de stroomrichting. Deze ophogingen worden afgewisseld met dalvormige laagten waarin de vorm van oude meanders nog duidelijk is terug te zien. Dekzanden, in de vorm van aaneengesloten lage heuvels, ruggen en welvingen met bijbehorende vlakten en laagten zijn vooral langs de huidige ligging van de Oude IJssel te vinden. De rivier zelf stroomt door geulen van meanderende afwateringsstelsels of is rechtgetrokken.

Kaart 2.5 Geomorfologische kaart Oude IJssel

Literatuur

[004A] Gij beken eeuwig vloeiend; Water in de streek van Rijn en IJssel’ (Boek, 2000).

[010OIJ] Masterplan ‘De Pol’ (Rapport)

[011OIJ] Niet Afwentelen, Een verkennend onderzoek naar de toename van piekafvoeren na klimaatverandering op hoogwater op de Gelderse IJssel (Rapport, 2013)

[022OIJ] De Tertiaire en Kwartaire geologische ontstaansgeschiedenis van de gemeente Oude IJsselstreek en omgeving (Rapport, 2011)

[023OIJ] Nieuwe noabers vernieuwend landschap, Landschapsontwikkelingsplan voor de gemeente Aalten (Rapport, 2007)

[030A] Bodemkaart van Nederland, Blad 41 West Aalten, Blad 41 Oost Aalten (Rapport, 1983)

[043B] AS gebiedsanalyse Korenburgerveen (rapport, 2015)

Dinoloket

Bodemdata.

Zie bibliotheek voor digitaal beschikbare documenten


Kaart 2.3 Hoogtekaart beheersgebied Oude IJssel