Samenvatting statische beschrijving beheersgebied Schipbeek

Historie en landgebruik (Hoofdstuk 2)

Het oosten van het beheersgebied behoort tot het Oost-Nederlands plateau. Het is een hoger gelegen gebied ontstaan door verschuivingen in de aardkorst. Hier komen nu duidelijke beekdalen voor. De (meer) oppervlakkige ondergrond in het lager gelegen westen is grotendeels ontstaan tijdens en tussen de laatste ijstijden. Vooral de vorming van de stuwwallen (Holterberg, Needse Berg) tijdens de voorlaatste ijstijd en het ontstaan van dekzanden door (wind) erosie tijdens de laatste ijstijd waren van belang. In algemene zin is het een goed doorlatend zandgebied met droge en natte zandgronden.

De huidige Buurserbeek was vroeger (net als de Berkel) een bovenloop van de Regge. In de late middeleeuwen zijn diverse beken via graafwerkzaamheden aan elkaar gekoppeld ten behoeve van wateraanvoer voor watermolens en een scheepvaartverbinding tussen Deventer en het (Duitse) achterland. Zo ontstond de Schipbeek. In de loop van de tweede helft van de 19e werd de waterhuishouding steeds belangrijker. Er zijn dan ook diverse verbeteringswerken uitgevoerd, zowel in de hoofdloop als de detailontwatering van het agrarische gebied. De aanleg van het Twentekanaal begin vorige eeuw was van grote invloed, op zowel goederentransport, water aan- en afvoer als het regionale watersysteem.

Ondanks en door de veranderingen komen diverse landschapstypes voor, variërend van hoogveenontginningslandschap tot uiterwaarden. Het beheersgebied wordt gekenmerkt door een dekzandlandschap, dat vooral bestaat uit: natte heide- en broekontginnningslandschap, kampenlandschap en jong ontginningslandschap. Dit laatste komt vooral veel voor in het oosten bij de Buurserbeek. Helemaal in het westen ligt het rivierenlandschap. Het landgebruik bestaat vooral uit veeteelt en weidebouw. Er zijn diverse natuurgebieden, 4 hiervan vallen onder Natura-2000. Diverse wateren hebben hoge ecologische doelstellingen. Opvallend is het lage aandeel stedelijk gebied. De belangrijkste stedelijke kernen zijn Neede, Holten, Markelo en Bathmen.

Watersysteem (Hoofdstuk 3)

Het stroomgebied van de Schipbeek is 396 km2 groot en langgerekt van vorm. Een derde hiervan ligt in Duitsland. Het Nederlandse deel omvat ruim 500 km leggerwatergang en ligt in de provincies Gelderland en Overijssel. Het bevat (delen van) de gemeenten Deventer, Rijssen-Holten, Hof van Twente, Haaksbergen, Berkelland en Lochem.

De 86 km lange watergang ontspringt bij Ahaus en stroomt bij Haarmühle de grens over. Vanaf hier heet de beek eerst Buurserbeek en later Schipbeek (vanaf stuw Nieuwe Sluis) om vervolgens bij Deventer in de IJssel uit te monden. De Schipbeek kruist het Twentekanaal via onderleiders. Het Nederlandse deel kent verschillende zijtakken, zoals de Zoddebeek, Oude Schipbeek en Dortherbeek. Het Zuidelijk Afwateringskanaal stroomt parallel aan de Schipbeek, is een aaneenschakeling van watergangen en mondt uit in het Twentekanaal.

Tabel 1.1 Overzichtstabel beheersgebied Schipbeek

1.1

Waterkwantiteit (Hoofdstuk 4)

Het beheersgebied bevat ruim 300 stuwen en enkele gemalen om peil en afvoer te reguleren. De voornaamste zijn gemaal Twentekanaal (inlaat), gemaal Berendsen (onderbemaling) en gemaal Ter Hunnepe (werkt bij hoge IJsselstanden). In het oosten van het beheersgebied gelden streefpeilen, in het westen ligt een complex watersysteem met 28 peilbesluitgebieden. In de winter worden de watergangen gebruikt voor waterafvoer richting de Schipbeek. In de zomer wordt er water ingelaten vanuit het Twentekanaal (via Gemaal Twentekanaal) en verdeeld over het westelijke deel van het beheersgebied.

De Buurserbeek-Schipbeek reageert erg snel op neerslag mede als gevolg van de bodemopbouw en het hoogteverschil. Debieten liggen meestal rond de 1,5 m3/s bij de grens en 2,5 m3/s bij Deventer. Piekafvoeren kunnen een factor 20 hoger liggen. Bij grote afvoeren wordt er ook water afgelaten op het Twentekanaal. Bij IJsselstanden vanaf 5 m+NAP treedt gemaal Ter Hunnepe in werking.

Tabel 1.2 Overzichtstabel voornaamste wateren beheersgebied Schipbeek

1.2

Waterveiligheid (Hoofdstuk 5)

In het Oosten bij de IJssel ligt ruim 14 km aan primaire kering om de waterveiligheid te waarborgen (dijkring 51 en 52). Er zijn geen regionale keringen of waterbergingsgebieden in het beheersgebied van de Schipbeek. Wel is het deel tussen de primaire keringen bij Deventer aangewezen als uiterwaarde dat kan inunderen bij hoge IJsselstanden. De Buurserbeek en Schipbeek zijn in het verleden zo ontworpen dat overstromingen nog maar eens per 100 jaar mochten voorkomen. De hele beek ligt tussen primaire keringen of overige keringen (kades) om inundaties te voorkomen.

Waterkwaliteit (Hoofdstuk 6)

Binnen het beheersgebied van de Schipbeek zijn 8 KRW-oppervlaktewaterlichamen vastgesteld. Het Zuidelijk Afwateringskanaal, Dortherbeek Oost en West zijn getypeerd als ‘Zoete sloten’ (M1a) en hebben een kunstmatig karakter, een lagere ecologische potentie. De overige beek / riviersystemen hebben (in potentie) een hogere ecologische waarde. De Buurserbeek, Zoddebeek, Nieuwe waterleiding en Oude Schipbeek vallen onder het type langzaamstromende beneden- / middenloop (R5). Hiervan heeft alleen de Zoddebeek een meer natuurlijke inrichting. De andere beken en ook de Schipbeek zelf (type R6: langzaam stromend riviertje) worden gekenmerkt door een strakke cultuurtechnische inrichting. De watergangen zijn over het algemeen rijk aan veel voorkomende waterplanten. De fauna wordt gedomineerd door soorten van plantenrijke, niet stromende wateren. Op sommige plaatsen komen ook (bijzondere) stromingsminnende soorten voor, met name in de Buurserbeek.

Grondwater (Hoofdstuk 7)

Naast allerlei lokale grondwaterstromingen, kwel en wegzijging is er over het algemeen een grondwaterstroming vanuit het oosten in (noord)westelijke richting naar de IJssel. Het beheersgebied van de Schipbeek kent vooral relatief droge omstandigheden. In veel gevallen komen de natte gebieden overeen met de kwelgebieden. Het Haaksbergerveen betreft een hoogveengebied waar water niet wegzijgt vanwege ondoorlatende lagen in de ondergrond. Andere natte gebieden zijn te vinden:

  • in de beekdalen, langs waterlopen (Elsbeek, Oude Schipbeek, Buurserbeek en Dortherbeek West),
  • rond de hoger gelegen infiltratiegebieden, zoals bij de Needse berg en Holterberg.

Bij het Noordijkerveld bij Neede ligt een Vitens drinkwaterwinning. Dit is de grootste onttrekking van het beheersgebied. Verder zijn er enkele grotere (industriële) en vele kleine grondwateronttrekkingen.

Maatschappelijke functies (Hoofdstuk 8)

Het beheersgebied van de Schipbeek kent een rijke historie. Langs de beek zijn op diverse plekken landhuizen en kastelen gebouwd, zoals huize Diepenheim en kasteel Arkelstein. Ook zijn er diverse watermolens bewaard gebleven, zoals: Haarmühle op de grens met Duitsland en de Haaksbergse watermolen. In het gebied komen verder diverse objecten voor die zijn aangemerkt als WRIJ-watererfgoed, zoals diverse stuwen of bruggen, de Schans in het Buurserzand en de verdedigingswerken langs de Schipbeek bij Bathmen.

Sinds tweede helft van de 19e eeuw is er geen beroepsscheepvaart meer op de Schipbeek. Bij Haaksbergen en Bathmen wordt wel gevaren met replica’s van historische boten. Benedenstrooms van het Twentekanaal wordt de Schipbeek gebruikt als kanoroute. Naast landgebonden recreatie zijn er binnen het beheersgebied 2 officiële zwemwateren.

Beheer en Onderhoud (Hoofdstuk 9)

Het beheersgebied van de Schipbeek wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van veel ‘breed spoor’ onderhoudspaden in eigendom van het Waterschap. De meeste watergangen hebben aan beide zijden een onderhoudspad. Het onderhoud wordt gedaan aan de hand van de werkprotocollen en onderhoudspakketten zoals vermeld in de veldgids. Het beoogde onderhoud per watergang is vastgelegd in de maaikalender.

In het beheersgebied zijn diverse zandvangen aanwezig zoals in de Buurserbeek (bij Diepenheim) en diverse zandvangen bij het Twentekanaal, in de mondingen van de Slinge, Zuidelijk afwateringskanaal en Schipbeek. De zandvang in de Zoddebeek heeft geen functie meer na de herinrichting.


Kaart 3.1 Watersysteem

Kaart 3.1 Watersysteem Beheersgebied Schipbeek