Ecologie

Hydromorfologie & waterbodem

De Buurserbeek ligt voor een deel in agrarisch gebied maar voor een belangrijk deel stroomt de beek ook door bossen of natuurgebieden en is begroeid met houtige gewassen op de oevers. De beek kent aanzienlijke hoogteverschillen. De stroomsnelheid is dan ook voldoende voor stromingsminnende soorten.

De hydromorfologie van de Schipbeek is kunstmatig of sterk aangetast ten opzichte van de natuurlijke situatie. De Schipbeek is een langzaam stromende, sterk genormaliseerde beek die over de gehele lengte tussen kades of hoge gronden ligt. De lage stroomsnelheden zijn ongunstig voor typische beeksoorten.

De Schipbeek ligt in een vlakker en voornamelijk in agrarische gebied. De beek heeft op veel plaatsen het karakter van een kanaal met kades. Op sommige plaatsen zijn de oevers begroeid met houtige gewassen. Nabij Deventer ligt de beek in een meer stedelijk gebied. Toch zijn er ook gebieden die regelmatig inunderen en zijn er plaatsen met meer stroming, in het bijzonder waar vistrappen zijn aangelegd.

De Elsbeek, Zuidelijk Afwaterkanaal, Dortherbeek Oost en West, Oude Schipbeek worden ook getypeerd door civieltechnische inrichting, intensief onderhoud en waterinlaat. Het waterlichaam Zoddebeek is over de hele lengte heringericht en heeft een meer natuurlijke inrichting met vispasseerbare cascades en plas/dras-oevers.

Vis & fauna

In het stoomgebied zijn zestien vissoorten aangetroffen tijdens KRW-visstandmonitoring. De visstand wordt gedomineerd door soorten van plantenrijke, niet stromende wateren zoals blankvoorn, rietvoorn en kolblei. Ook komt er bittervoorn voor. Toch komen ook stromingsminnende soorten voor zoals bermpje en serpeling. Dit is voornamelijk het geval op locaties waar het water sneller stroomt en het bodemsubstraat uit zand of stortstenen bestaat. Op dergelijke locaties komt ook de rivierdonderpad voor. De invasieve marmergondel heeft inmiddels grote delen van de Schipbeek gekoloniseerd en komt in hoge dichtheden voor in de oeverzone.

In de Buurserbeek zijn veertien vissoorten gevangen. Er zijn drie stromingsminnende soorten aangetroffen waaronder serpeling. Deze soort komt voornamelijk bovenstrooms van Haaksbergen voor waar de beek meer morfologische variatie vertoont. Het vispasseerbaar maken van een groot aantal overlaten heeft een positief effect op de verspreiding van deze systeemeigen soorten. Opvallend is het voorkomen van  Bittervoorn in de Buurserbeek.

De zijbeken van de Buurserbeek en Schipbeek, zoals de Zoddebeek en Elsbeek, bevatten weinig diversiteit en delen vallen regelmatig droog. In het mondingsgebied van de Zoddebeek worden de habitatkritische serpeling en bermpje aangetroffen. In andere wateren, zoals de Dortherbeek en Oude Schipbeek, wordt water ingelaten maar is de stroming beperkt, stuwen zijn hier niet vispasseerbaar en stromingsminnende soorten ontbreken.  Verder wordt de visstand gedomineerd door algemene soorten: zeelt, snoek en blankvoorn.

Voor veel vissoorten is migratie belangrijk. Het gaat dan om lokale migratie tussen delen van een beek of binnen een beheersgebied en vissoorten die grote afstanden afleggen. Om vismigratie mogelijk te maken zijn er vispassages in de Schipbeek-Buurserbeek aangelegd. De beek is bijna optrekbaar, met uitzondering van enkele stuwen, die in de nabije toekomst vispasseerbaar wordt gemaakt. De aanwezige vaste overlaten liggen ‘verzonken’ en zijn geen obstakel voor migrerende vis of zijn vispasseerbaar gemaakt. Behalve de Zoddebeek zijn de zijtakken van de Schipbeek-Buurserbeek niet visoptrekbaar.

In de meeste waterlichamen is de visstand op orde of is er verbetering waar te nemen. In de Buurserbeek bleef de visstand onder de maat. De beek is ongeschikt is voor stromingsminnende soorten. Dit heeft te maken met het afvoerregime (droogval in de zomer) en weelderige plantengroei wat in combinatie met intensief maaionderhoud na het herinrichten.

In de Buurserbeek zijn bevers waargenomen. Deze kunnen lokaal onderhoudsproblemen opleveren. Voor de natuur is de komst van de bever echter een verrijking omdat de soort meer variatie aanbrengt in bosstroken langs een beek.

Macrofauna

In de Buurserbeek worden vooral in het heringerichte gedeelte tot de Braambrug in Buurse veel zeldzame beeksoorten aangetroffen, zoals:

  • Kokerjuffers Psychomya pussila, Hydropsyche pellucidula en onlangs Rhyacophila dorsalis;
  • Platte nachtroofwants Aphelocheirus
  • kevers van de familie Limnius.

Verder komen in grote aantallen kriebelmuglarven, vlokreeften watermijten voor waardoor de Buurserbeek voldoet aan de KRW-eisen. De beek ligt echter wel vast tussen stenen en puinoevers waardoor de beek zijn kracht in de diepte uitoefent. Een voordeel hiervan is dat slib wordt weggespoeld en negatief scorende soorten als wormen en rode muggenlarven geen habitat hebben. Bovendien zijn vaste substraten als steen en zand ideale plekken voor beeksoorten. Een nadeel van de diepte is dat het vestiging van vegetatie belemmert. Ook spoelt al het organische materiaal weg waardoor er meestal geen evenwichtige verdeling is van soorten als het gaat om voedselstrategie.

Twee zijbeken, de Steenhaarwatergang en de Zoddebeek zijn overwegend stagnant. De eerste heeft een veenachtig karakter geschikt voor de kokerjuffer Oligotricha striata, het zwarte bootsmannetje en de duikerwants Hesperocorixa sp. De Zoddebeek is een plantenrijke watergang waar onlangs de zeldzame Zuidelijke oeverlibel (Orthetrum brunneum) wordt aangetroffen. De watergang voldoet niet aan de KRW-normen.

In de Schipbeek, die in het verleden gegraven is, zijn natuurvriendelijke oevers aangelegd om de ecologie te verbeteren. Een dergelijke herinrichting bevordert de plantengroei en een toename aan stagnant water indicerende macrofauna. Doorspoelen van het watersysteem zorgt er voor dat af en toe ook zeldzame stromingsindicatoren worden aangetroffen, zoals de haften Brachycercus harrisella en Caenis lactea. Over het algemeen domineren de stagnante soorten als wantsen en kevers. Ook neemt het aantal exotische soorten toe. Dikerogammarus sp, Gammarus tigrinus, de korfmossel Corbicula en de slijkgarnaal Corophium bezetten al de hele watergang. Met de beoordeling volgens de KRW maatlat voor stromende wateren voldoet de Schipbeek.

De macrofaunagemeenschap van de Elsbeek is een mix van stromende- en stagnant indicerende soorten. Naast de vele slakken en wantsen worden ook veel vlokreeften en kokerjuffers gevangen, toch voldoet de Elsbeek aan de KRW-normen.

De Dortherbeek West en de Dortherbeek Oost (Voortsebeek) hebben een stagnant karakter (M-type) en een hierbij behorende macrofaunagemeenschap met een overmaat aan slakken en wantsen. De Voortsebeek behaalt daarmee de KRW-doelen. De verwachting voor de Dortherbeek is dat dit eveneens wordt behaald na het aanleggen van de plasbermen.

De kwaliteit van de macrofaunagemeenschappen in het beheersgebied van de Schipbeek is stabiel gebleken tussen 2009 en 2013. Zoals hierboven is beschreven voldoen sommige waterlichamen aan de gestelde doelen, andere niet. Alleen in de Dortherbeek Oost is er een verbetering vastgesteld.

Literatuur

Zie bibliotheek voor digitaal beschikbare documenten.

[012A] Waterrapport 2008-2011 (Rapport, 2012)
[013A] Waterrapport 2011-2014 (Rapport, 2015)
[014A] KRW factsheets (factsheets, 2013)
[014B] RAVON Vissenweekend 2006 Gelderland - Achterhoek (Rapport, 2007)
[015A] Factsheets waterlichamen Actualisatie waterkwaliteitsopgave Periode 2016-2021 (Factsheets, 2014)
[016A] Evaluatie van 23 jaar macrofauna-monitoring bij Waterschap Rijn en IJssel (Rapport)
[017A] Vissenatlas gelderland (Boek, 2012)
[019A] Hoofdrapportage KRW voor het beheergebied van waterschap Rijn en IJssel (Rapport, 2007)
[020A] Vismigratie in de Achterhoek, Onderzoek naar vismigratie in de Schipbeek, de Groenlose Slinge en de Oude IJssel (Rapport, 2007)
[021A] Waterplanten- en vissenonderzoek in waterlichamen van Waterschap Rijn en IJssel in 2008 (Rapport, 2008)
[022A] Waterplanten- en vissenonderzoek in waterlichamen van Waterschap Rijn en IJssel in 2012 (Rapport, 2012)
[024A] Visplan Rijn en IJssel, Deel 2: gebiedsgerichte uitwerking in factsheets (Rapport, 2013)
[024SB] Gebiedsdocument KRW Waterlichaam Schipbeek (conceptrapport, 2007)
[025SB] Waterplanten- en vissenonderzoek in waterlichamen van Waterschap Rijn en IJssel in 2012 (Rapport, 2012)
[026SB] Gebiedsrapportage KRW Waterlichaam Buurserbeek (Rapport, 2008)
[027SB] Gebiedsrapportage KRW Waterlichaam Dortherbeek (Rapport, 2008)
[028SB] Gebiedsrapportage KRW Waterlichaam Dortherbeek Oost (Rapport, 2008)
[029SB] Gebiedsrapportage KRW Waterlichaam Elsbeek (Rapport, 2008)
[030SB] Gebiedsrapportage KRW Waterlichaam Oude Schipbeek (Rapport, 2008)
[031SB] Gebiedsrapportage KRW Waterlichaam Schipbeek (Rapport, 2008)
[032SB] Gebiedsrapportage KRW Waterlichaam Zoddebeek (Rapport, 2008)
[033SB] Gebiedsrapportage KRW Waterlichaam Zuidelijk afwateringskanaal (Rapport, 2008)
[037SB] Waterkwaliteitsrapportage 2010 (rapport, 2011)
[038SB] Natura 2000 Gebiedsanalyse voor de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) Buurserzand en Haaksbergerveen (Rapport, 2014)

Websites

Waterrapport 2011-2014 op sharepoint: http://sharepoint.wrij.nl/plein/Organisatie/KA/Gedeelde%20%20documenten/Waterrapport%20definitief.pdf#search=waterrapport

http://www.wrij.nl/waterbeheerplan/