Buurserbeek- Schipbeek

Ahauser Aa

De Ahauser Aa ontspringt op 59 m+NAP in Duitsland. De Beek dankt zijn naam aan Ahaus, een plaats in Duitsland waar de beek doorheen stroomt. De Ahauser Aa wordt gevoed door verschillende zijbeken, zoals de Flörbach, Moorbach, Broekbach en Vennbach, voordat de beek de grens bij Haarmühle passeert. Vanaf hier heet de beek Buurserbeek. Het Duitse deel is 27 km lang. Het verhang is groot vergeleken met het Nederlandse deel, namelijk 1‰ (tabel 3.1).

Buurserbeek: Grens - N18

Net na de grens stroomt de Buurserbeek tussen hoge (heide)gronden door. Hier slingert de beek door een duidelijk beekdal, de beek ligt diep ingesneden en langs de beek liggen hoge gronden en stuifduinen (onder andere van het Buurserzand). De beek is hier circa 6 meter breed en ongeveer 0.8 m diep. De ‘natuurlijke’ oevers hebben steile en vlakkere delen in de buiten- en binnenbochten. Na enkele kilometers krijgt de beek een meer genormaliseerd profiel met uniforme oevers en kades. Na circa 7 km mondt de Zoddebeek uit in de Buurserbeek. Deze beek ontspringt in Duitsland, stroomt circa 5 km door Nederland en mondt daarna uit in de Buurserbeek. De Zoddebeek heeft een diepte van enkele decimeters tot een halve meter en een groot verhang van circa 1,5 ‰. De beek is heringericht en heeft een natuurlijk profiel met cascades die het peil reguleren. Vlak na de grens is een zandvang aangelegd.

Ten zuiden van Haaksbergen drijft de Buurserbeek de Oostendorper watermolen aan, het hoogteverschil bij de molen is ruim 3 meter. De beek is hier circa 10 meter breed. Tevens wordt hier water ingelaten naar het waterpark Het Lankheet, waar onder andere vloeivelden en zuiveringsmoerassen voorkomen. Hier kan in tijden van extreme afvoer water geborgen worden. Vlak na Het Lankheet kruist de Buurserbeek de N18, de provinciale weg tussen Eibergen en Haaksbergen. In het traject van de grens tot de N18 heeft de beek een relatief groot verhang van 0,8 ‰, dit wordt opgevangen door een groot aantal overlaten. Beweegbare stuwen komen in dit traject niet voor, m.u.v. de stuw bij de Haaksbergse Watermolen. Van nature was de beek veel minder steil. Door ‘verbeteringswerken’ zoals ‘bochtafsnijdingen’ is een kortere beekloop ontstaan met meer verval (zie historie). Bij de N18 heeft de Buurserbeek inmiddels een genormaliseerd profiel met kades, de oevers zijn redelijk steil, ongeveer 1: 1,5.

Buurserbeek: N18 – Stuw Nieuwe Sluis

Tussen de N18 en de stuw Nieuwe Sluis blijft de Buurserbeek genormaliseerd met een diepte van ongeveer een meter, steile oevers (circa 1:1,5) en kades. De beek is circa 12m breed en meer opgeleid (zie ook kaart 2.3). Het verhang is met 0,64 ‰ een stuk kleiner dan het traject van de grens tot de N18. Door het relatief hoge peil in de Buurserbeek kan het lokale watersysteem niet direct afwateren op de Buurserbeek en wordt het water omgeleid. Op twee plaatsen wordt het water zelfs onder de Buurserbeek door geleid. Deze omleidingen komen pas veel verder benedenstrooms uit in de Buurserbeek/Schipbeek op een lager stuwpand. Al het water uit de omgeving wordt afgevoerd naar de Elsbeek of het Zuidelijk Afwateringskanaal, die lagere peilen hebben. Ter hoogte van Diepenheim is de inlaat van de Diepenheimse Molenbeek, richting het stroomgebied van de Regge. Afspraken hierover zijn met het waterschap Vechtstromen vastgelegd [020SB (pdf, 118 kB)] en [021SB (pdf, 1.4 MB)].

Elsbeek (of Nieuwe Waterleiding)

De Elsbeek is een landelijke beek die in het verleden is gegraven en vergraven om niet te veel water af te hoeven laten naar het stroomgebied van de Regge. Voor het grootste deel van de beek is ontwatering van het agrarische gebied de hoofdfunctie. Benedenstrooms is de Elsbeek een soort bypass, de beek stroomt ruim 15 km evenwijdig aan de Buurserbeek en mondt net benedenstrooms van stuw Nieuwe Sluis uit in de Schipbeek. De Elsbeek (inclusief bovenlopen) is ongeveer 15 km lang en heeft een verhang van circa 0,51‰. Bij Neede is het een kleine watergang (sloot) van ongeveer 1 meter breed en enkele decimeters diep. Bij stuw Nieuwe Sluis is de watergang een stuk breder (7 m) en dieper.

Schipbeek: Stuw Nieuwe Sluis - Twentekanaal

Stuw Nieuwe Sluis vormt de grens tussen de Buurserbeek en de Schipbeek (officieel de inlaat van de Diepenheimse Molenbeek, deze bevindt zich circa 250 m bovenstrooms van deze stuw). Net benedenstrooms van deze stuw is een zandvang aanwezig om het zand af te vangen wat sedimenteert als gevolg van het afnemende verhang, hier staat een beweegbare stuw. Net als het benedenstroomse deel van de Buurserbeek ligt de Schipbeek tot aan het Twentekanaal relatief hoog tussen kades, met een vergelijkbaar genormaliseerd profiel. Het verval van 0,30 ‰ wordt opgevangen door vaste overlaten. De beek is hier circa 12m breed oplopend tot circa 20m vlak voor het Twentekanaal.

In dit tracé wateren geen andere watergangen af op de Schipbeek. Het water uit het gebied wordt via het Zuidelijk afwateringskanaal afgevoerd. Ter plaatse van Huize Westerflier is een aflaat aanwezig van de Schipbeek naar de Boven Regge. Dit is de eigenlijke bron van de Regge, een riviertje dat bij Ommen in de Overijsselse Vecht stroomt. Er zijn ambtelijke afspraken over de waterverdeling met het waterschap Vechtstromen, deze zijn nog niet bestuurlijk vastgelegd in convenanten [020SB (pdf, 118 kB)] en [021SB (pdf, 1.4 MB)].Vlak voor het Twentekanaal passeert de beek een zandvang, daarna stroomt het water via drie betonnen duikers onder het Twentekanaal door. In de zomer wordt er via het Gemaal Twentekanaal water vanuit het Twentekanaal opgepompt. Hiermee wordt de Schipbeek zowel bovenstrooms als gedeeltelijk benedenstrooms van het Twentekanaal van water voorzien en wordt ondermeer de drainerende werking van het Twentekanaal gecompenseerd. Bij piekafvoeren wordt er onder vrij verval water afgelaten op het Twentekanaal. Dit gebeurt door een vaste overlaat die een hoogte heeft van 13.20 m + N.A.P. Voor zowel het inlaten als het afvoeren zijn afspraken gemaakt met Rijkswaterstaat [022SB] (pdf, 428 kB).

Kaart 3.2 inlaten

Kaart 3.2: Waterverdeling beheersgebied Schipbeek

Schipbeek: Twentekanaal - Sandermanstuw

Vanaf het Twentekanaal stroomt de Schipbeek in westelijke richting naar Deventer waar deze na 26 km uitmondt in de IJssel. In dit traject van de beek is het verhang klein, circa 0.33 ‰. De Schipbeek is hier circa 20m breed, ongeveer een meter diep en heeft een genormaliseerd profiel. Door de aanleg van het Twentekanaal is de bovenstroomse aanvoer via de Bolksbeek, het Zuidelijke afleidingskanaal en Slinge afgesneden. Dit deel van de Schipbeek is daarom bij geringe afvoer afhankelijk van water dat uit het Twentekanaal wordt opgepompt via Gemaal Twentekanaal.

In de eerste kilometers van dit gebied ligt de beek tussen kades en is opgeleid, hier stroomt de beek door het Markelose broek, een vlak en nat kwelgebied. Een deel van dit gebied wordt vanwege zijn lage ligging onderbemalen door gemaal Berendsen (zie kaart 3.1). Het oppervlaktewater dat via de Beusbergerwatergang vanaf de Markelose stuwwal stroomt, wordt onder de Schipbeek doorgeleid en ook bemalen. Het bemalen gebied kan eventueel ook vrij lozen, via een verbindingsleiding die uitmondt in de Schipbeek tussen de Enkelaarsweg en Larenseweg. Hiervoor moet het stuwpeil van de Sanderman stuw met circa een halve meter verlaagd worden.

Ongeveer een kilometer benedenstrooms van het Twentekanaal bevindt zich de inlaat voor het Dortherbeek gebied (zie ook Dortherbeek). Hier wordt in de zomerperioden het water verdeeld over de Schipbeek en de Dortherbeek. In meer benedenstroomse richting wordt er ook water afgelaten richting onder andere de Groteboerswatergang. De aanwezige watergangen in dit gebied vormen een netwerk waarmee het beschikbare water wordt verdeelt en er is vaak geen duidelijke beekdal aanwezig. Door middel van deze inlaten en het netwerk aan watergangen wordt een groot deel van het beheersgebied van de Schipbeek ook in de zomer op peil gehouden (zie peilbeheer).

Schipbeek: Sandermanstuw - Gelderse IJssel

In het traject tussen het Twentekanaal en de IJssel zijn in 1931 en 1932 meerdere grote stuwen gebouwd, zoals de Sandermanstuw, Temminkstuw en Wippertstuw. Deze stuwen zijn deels geautomatiseerd om het waterbeheer en daarmee de waterverdeling in het benedenstroomse traject van de Schipbeek te optimaliseren. De beekbreedte loopt op van 20 naar 24 meter en het verhang is circa 0,34 ‰.

Ter plaatse van de Sandermanstuw loost de RWZI van Holten het effluent op de Schipbeek. Ca. 75 meter bovenstrooms van de Wippertstuw bevindt zich de aftakking van de Oude Schipbeek. Dit is de oude loop van de beek die tegenwoordig slechts nog beperkt water afvoert en zorgt voor de ontwatering van het Holterbroek. De oude Schipbeek is circa 6,3km lang, heeft een verhang van 0,22 ‰ en is circa 14m breed. Tijdens droge periodes wordt water vanuit de Schipbeek ingelaten waardoor de Oude Schipbeek het gehele jaar watervoerend is.

Stroomafwaarts van de A1 t/m de monding in de IJssel ligt er langs de Schipbeek een primaire kering. Aan de zuidkant is dit de A1 zelf en aan de noordkant is dit deels hoge grond en deels een kering in beheer bij WS Groot Salland. Aanvullend liggen er direct langs de beek kades. Ter hoogte van gemaal Ter Hunnepe mondt de Dortherbeek West uit in de Schipbeek. Dit gemaal treedt in werking bij een IJsselpeil van 5m+ NAP. Vanaf het gemaal ligt de Schipbeek in een smal dal omgeven door primaire waterkeringen, aan de zuidkant de A1 en aan de noordkant de primaire waterkering in beheer bij WS Groot Salland. Een deel van het gebied tussen de primaire keringen en de kades kan inunderen bij extreem hoge waterstanden op de IJssel al dan niet in combinatie met een stagnerende afvoer van de Schipbeek en de Spildijkswatergang.

Literatuur

Zie bibliotheek voor digitaal beschikbare documenten.

[002A] Zuordnung der kommunalen Kläranlagen und industriell-gewerblichen Einleitungen zu den jeweiligen Wasserkörpern, tabel 3,1,1,2-1.(factsheet)
[003SB] Herinrichtingprojecten in het stroomgebied van de Buurserbeek/Schipbeek: terug naar 1850? (Rapport, 2013)
[004A] Gij beken eeuwig vloeiend; Water in de streek van Rijn en IJssel’ (Boek, 2000).
[010SB] Inundatie en meandering een aangename verandering (1999)
[011SB] Visie voor herstel van de Buurserbeek (Rapport, 2002)
[013SB] Gewässersteckbrief Ahauser Aa, tabel 1,2-7 (factsheet)
[014A] KRW factsheets (factsheets, 2013)
[015A] Factsheets waterlichamen Actualisatie waterkwaliteitsopgave Periode 2016-2021 (Factsheets, 2014)
[018SB] Waterschap de Schipbeek 1881-1981 (Boek, 1981)
[020SB] Verslag WRD en WRIJ waterverdeling Schipbeek (2009)
[021SB] Afspraken WRD waterinlaat Schipbeek (besluit, 2003)
[022SB] Waterakkoord Twentekanalen (rapport, 2011)
[023SB] Detailkaart watersysteem Schipbeek, bijlage 3 Calamiteitenbestrijdingsplan wateroverlast en watertekort (kaart, 2013)
[024SB] Gebiedsdocument KRW Waterlichaam Schipbeek (conceptrapport, 2007)
[026SB] Gebiedsrapportage KRW Waterlichaam Buurserbeek (Rapport, 2008)
[029SB] Gebiedsrapportage KRW Waterlichaam Elsbeek (Rapport, 2008)
[030SB] Gebiedsrapportage KRW Waterlichaam Oude Schipbeek (Rapport, 2008)
[031SB] Gebiedsrapportage KRW Waterlichaam Schipbeek (Rapport, 2008)
[032SB] Gebiedsrapportage KRW Waterlichaam Zoddebeek (Rapport, 2008)
[034SB] De buurser pot op Landgoed het Lankheet (folder)

http://watererfgoed.wrij.nl/