ABC voor het DNA van de Berkel

Gepubliceerd op 14 januari 2022

Marcel Rompelman is sinds 2017 docent fysische geografie en watermanagement op Hogeschool van Hall Larenstein in Velp. Hij doceert al 15 jaar over hoe systemen en rivieren werken. Hij werkt veel met excursies en veldwerk, het liefst internationaal, en dat bracht hem tot zijn promotieonderzoek van de Berkel. ‘Een mooie grensoverschrijdende rivier die nog relatief onbekend is. Daar valt nog veel verrassends voor ons te ontdekken,’ aldus een enthousiaste Marcel. De missie is: op zoek via het A (aardwetenschap), B (biologie) en C (cultuurhistorie) naar de rijke landschapsgeschiedenis van de Berkel.

Onontdekte cultuurhistorie

Het onderzoek - de landschapsbiografie van de bron tot monding van de Berkel - startte qua voorwerk in het semester van 2020. ‘Mijn eerdere ervaringen met de Donau, rivieren in Roemenië en de Vecht inspireerden tot dit onderzoek. Na aanvankelijk grotere plannen – die in praktijk te ambitieus bleken - wees mijn promotor Theo Spek me op de Berkel. Erg interessant, omdat het cultuurhistorisch een onontdekte rivier is en bovendien internationaal. Ik heb inmiddels met een aantal studenten de echte bron bij Billerbeck bezocht. Dat is overigens niet de locatie die staat aangegeven maar een klein stroompje in een weiland bij een boerderij, waar de vriendelijke bewoonster ons gemoedelijk toegang gaf. “Je bent toch niet bang voor paarden, hè?” zei ze erbij. Prachtig gebied is het daar en eigenlijk zo dichtbij! Ik hou van wandelen en het Berkelpad – overzichtelijk en in een paar dagen te bewandelen - voert aan de Duitse zijde langs prachtige oude stadjes, die ik nog niet kende.’

Bron van de Berkel
De steen bij de bron van de Berkel (Billerbeck, DL)

Interessante grensgeschiedenis

Omdat de Berkel in een grensgebied ligt, zijn de grenzen er regelmatig verschoven. ’Deze streek heeft een erg interessante geschiedenis. Er heeft enorm veel handel plaatsgevonden maar het heeft nooit bij het Romeinse Rijk gehoord. Er is weinig bekend over het gebied, er zijn slechts een paar tekeningen van, terwijl er toch veel bedrijvigheid is geweest. Dan begint het puzzelen en zoeken naar de historie: wat is er precies aan de hand geweest daar? Het is wellicht vergelijkbaar met de Betuwe. Met de stijging van de zeespiegel verlegden de rivieren zich daar op natuurlijke wijze, dat kan bij de Berkel ook zijn geweest, een geschiedenis van verzandingen. Het nog onontgonnen gebied en karakter ervan maakt dat er nog echt iets te ontdekken valt, je komt hoe dan ook met iets nieuws, omdat er nog maar zo weinig bekend is. Dat willen we allemaal gaan aantonen en vastleggen in de landschapsbiografie.’

Foto bij intw Marcel - IMG_9648
Stapstenen in de Berkel bij Coesfelt (DL)

Leren van vroeger

De eerste ontdekkingen door de studenten zijn veelbelovend. ‘Inmiddels is bekend dat in de 12de eeuw de grootste aanpassingen in de structuur zijn uitgevoerd en die structuur is er nu nog steeds, sindsdien zijn er geen grote veranderingen geweest (afgezien van enkele rechttrekkingen en verbreding). De huidige ingrepen zijn relatief kleine aanpassingen op projectniveau. Ons onderzoek graaft diep en kan interessante aanwijzingen opleveren, bijvoorbeeld voor het waterschap, wat betreft passende ingrepen, naast meandering (proces waardoor beken en rivieren kronkelen). Herstel van de vroegere veengebieden, waar het water werd vastgehouden en langzaam werd afgegeven, zijn in dat verband een optie. Het is boeiend om de oorspronkelijke loop weer te ontdekken – want nu is het veelal kanaal, om de steden heen gelegd – en de oude verbindingen weer te traceren. Aan de hand van onze analyse ontstaat ook geleidelijk meer inzicht in wat het beste past in het gebied.’

Foto bij intw Marcel - IMG_9558
Berkelpoort Zutphen

Stapsgewijs onderzoek

Het onderzoek zal in totaal vijf jaar in beslag nemen en moet eind 2026 afgerond zijn. Marcel: ‘Het afgelopen semester hebben twee studenten het traject Borculo-Lochem onderzocht en dit semester zijn twee studenten bezig met onderzoek op het deel tussen Rekken en Haarlo. Doel was om dit jaar ook Duitsland erbij te pakken, maar dat zat door corona op slot. Voor dat traject zoeken we nog een student. De aanvraag van het promotie-onderzoek is inmiddels goedgekeurd zodat we officieel van start kunnen. We zijn nog op zoek naar financiële ondersteuning, maar gezien het belang en de interessante ontdekkingen die we voorzien, zal dat wel lukken.’ Marcel werkt intensief samen met studenten en het waterschap Rijn en IJssel, dat de Berkel in beheer heeft. Marcel is bijzonder te spreken over het enthousiasme waarmee het onderzoeksidee werd ontvangen bij het waterschap. ‘In eerste instantie legden we contact met omgevingsmanager Louisa Remesal, die heel geïnteresseerd reageerde. Daar was ik erg blij mee want daardoor raak je zelf ook des te gemotiveerder. We hebben al lange tijd een samenwerkingsovereenkomst met het waterschap. Adviseur watersysteem Rutger Engelbertink begeleidt nu de studententeams. Dat verloopt allemaal prettig. Men weet zoveel van het gebied, Rutger is een echte systeemkenner en projectmanager Jaco van Langen weet weer alles van de historie. Dat helpt ons enorm bij ons onderzoek. Hopelijk treffen we die enthousiaste medewerking ook aan de Duitse kant!’

Primeur: digitale ontsluiting

De cultuurhistorische analyse van De Berkel wordt niet in boekvorm weergegeven maar via websites ontsloten, vertelt Marcel. ‘We kiezen voor het eerst voor een digitale insteek. Dat maakt de informatie makkelijk bereikbaar en flexibel toepasbaar. De gegevens die we aanleveren zijn met deze methode op een snellere manier bruikbaar en in te zetten. Nu werken we nog met meerdere websites, die gedurende het onderzoek gevuld worden door de betrokken studenten, uiteindelijk wordt het er een.’

Marcel - Mark en Thomas
De studenten op de foto zijn: Mark Wieltink (links) en Thomas Pauw (rechts). Zij hebben de website https://dnavandeberkel.wordpress.com gemaakt.