VALA: Agrarisch natuur- en landschapsbeheer in de Achterhoek

Gepubliceerd op 29 juli 2019

Yvette Ruesen is sinds ruim drie jaar manager van VALA (Vereniging Agrarisch Landschap Achterhoek), een agrarisch collectief dat onder meer de subsidieregeling Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb) uitvoert in de Achterhoek. In die functie regelt ze subsidies, beheert ze het budget, onderhoudt ze contacten met Provincie en waterschap en coördineert en faciliteert ze de werkorganisatie. Vier veldcoördinatoren gaan de boer op om beheerafspraken te maken. ‘Agrarisch natuur- en landschapsbeheer was, ook tijdens mijn opleiding bij Larenstein, altijd het ondergeschoven kindje. Maar als je je realiseert dat van alle grond zo’n 60% een landbouwbestemming heeft tegenover 10% natuur, dan weet ik wel waar we het verschil kunnen maken,’ aldus de enthousiaste Yvette.

Goedkoper en beter

VALA bestaat al sinds 2012, vertelt Yvette, maar sinds 2016 is een vernieuwde regeling gestart vanuit de Provincie met de focus op agrarisch natuurbeheer via collectieven. ‘Doel van het werken met agrarische collectieven was lagere uitvoeringslasten voor de overheid en betere natuurresultaten in het veld. In Nederland zijn zo 40 agrarische collectieven ontstaan, waarbij VALA het collectief in de Achterhoek is. De individuele wensen van agrarische grondgebruikers, zowel boeren als particulieren, worden sindsdien door ons beoordeeld en gebundeld tot een collectieve subsidieaanvraag. Zo zijn er mogelijkheden voor het beheer van landschapselementen, kruidenrijk grasland en akkers.’

foto Yvette Ruesen_Buro36
Yvette Ruesen

Aanpak gericht op biodiversiteit

Door de aanvragen te bundelen, ontstaat een geheel dat meer is dan de som der delen, legt Yvette uit. ‘Het is niet meer wie het eerst komt, wie het eerst maalt, maar streven naar het juiste beheer op de juiste plek. We kijken naar het grotere geheel en ook de meerwaarde voor biodiversiteit op de langere termijn. Om dat te realiseren, maken we gebruik van ruim 20 verschillende beheerpakketten, gericht op het scheppen van de meest geschikte leefomgeving voor soorten. Elk pakket bevat een setje beheermaatregelen met voorwaarden. Bijvoorbeeld een beheerpakket gericht op botanisch waardevol grasland, waarbij geen bemesting of chemische onkruidbestrijding is toegestaan, jaarlijks maaien en afvoeren verplicht is en bij de eerste snede maximaal 80% mag worden gemaaid zodat de schralere, meer kruidenrijke stukken beschikbaar blijven voor insecten. We werken steeds in periodes van zes jaar, dit is onze eerste periode. Er is minimaal nog eens zes jaar nodig, om echt een verschil te kunnen maken, een duurzame aanpak is nodig om iets te kunnen bereiken.’

Afspraken op gebieds- en perceelniveau

Yvette: ‘We werken aan de voorkant met de Provincie, met hen maken we afspraken op gebiedsniveau over welke ecologische doelen we willen bereiken, zeg maar het wat. Vervolgens maken we met individuele deelnemers - dat zijn er momenteel zo’n 700 – de beheerafspraken die over het hoe gaan. Op deze manier brengen we vraag en aanbod samen, we verbinden en bemiddelen. Door in eenzelfde omgeving beheermaatregelen te combineren – zoals een kruidenrijke akkerrand naast een hakhoutsingel of struweelrand - kunnen we bijvoorbeeld de ideale plek creëren voor de patrijs. Wij inventariseren de wensen van individuele grondgebruikers op afzonderlijke percelen en toetsen ze of ze voldoende bijdragen aan de biodiversiteit en de afspraken met de Provincie. Vervolgens bundelen we het resultaat als één zogenaamde gebiedsaanvraag richting Provincie. Voor de Achterhoek is ongeveer 3,4 miljoen beschikbaar, waarvan voor het overgrote deel al beheerafspraken zijn gemaakt.’

Agrarisch waterbeheer verloopt moeizaam

Volgens Yvette is het agrarisch waterbeheer door VALA  op dit moment een financieel fiasco. ‘Het zure is dat wij, net als het waterschap en de Provincie, er echt graag een succes van willen maken. De problemen zijn van administratieve aard. Agrarisch waterbeheer bestaat uit aangepast beheer op een vier meter brede strook langs watergangen, deels schouwpad van het waterschap, deels agrarische grond. Door hier niet te bemesten en geen chemische onkruidbestrijding toe te passen, voorkomen we uitspoeling naar het oppervlakte water en werken we aan het verbeteren van de waterkwaliteit. Bonus is dat door beheer van maaien en afvoeren op termijn een kruidenrijkere vegetatie ontstaat die tal van insecten, en daarmee vogels aantrekt. Waar het misgaat is dat het beheer overal bestaat uit smalle stroken van vier meter breed die precies in allerlei kaartlagen van de overheid moeten passen. Die kaartlagen sluiten vaak niet goed op elkaar aan en zijn inhoudelijk ook niet altijd correct. Een strookje van 1 meter die buiten de kaartlagen valt, lijkt minimaal maar betekent in dit geval dat 25% ineens niet meer subsidiabel is. Dat betekent dat we al jaren toeleggen op het agrarisch waterbeheer. We proberen hier via een bezwaarprocedure verandering in te brengen, maar het verloopt vooralsnog moeizaam. We hopen tot een oplossing te kunnen komen. Als we dit beheer op grote schaal kunnen uitvoeren, biedt dit enorme kansen voor een prachtig netwerk van kruidenrijke linten in de Achterhoek.’

Meedoen met ketens

Een nieuwe trend is dat zuivelondernemingen verantwoord willen ondernemen en hun leveranciers stimuleren om meer aan biodiversiteit te doen. Yvette: ‘Dat levert dan wat extra geld op voor de boer. Friesland Campina werkt bijvoorbeeld al met een puntensysteem waarbij biodiversiteit wordt gehonoreerd met een paar extra centen op de melkprijs. Daarnaast wordt momenteel middels een pilot van de Duurzame Zuivelketen en agrarische collectieven een landelijk systeem ontwikkeld, waarbij collectieven in kaart brengen welke maatregelen melkveehouders al uitvoeren die bijdragen aan de biodiversiteit. Door dergelijke initiatieven van zuivelondernemingen kan relatief eenvoudig een vrijwillige impuls voor de biodiversiteit worden gerealiseerd.’ Vanuit de markt zijn zo nog bijzonder interessante slagen te maken, is de mening van Yvette.

Niets voor niets

‘We verwachten dat boeren steeds meer interesse krijgen voor biodiversiteit en zeker als dit een plus op de melkprijs oplevert, omdat ze van oudsher ondernemers zijn met gevoel voor natuur en landschap, dat is altijd hun werkomgeving geweest. Zolang er maar wat tegenover staat. Je mag niet van een boer vragen dat hij zijn akkerrand niet oogst maar ’s winters laat staan als voedselbron en dekking voor vogels, zonder hem te compenseren voor de gemiste oogst op dat deel. Natuurlijk is er een groot verschil tussen agrarische ondernemers onderling, van een biologische melkveehouder die grond pacht van een terreinbeherende organisatie tot aan een intensief bedrijf. Het is aan hen om te bepalen waar ze plezier uithalen en welke mogelijkheden ze kunnen benutten voor een meer ‘natuurinclusieve bedrijfsvoering’ zoals dat tegenwoordig zo mooi heet. En vergeet de invloed van de consument niet. Als we allemaal wat meer zouden willen betalen voor de producten, dan geef je boeren ook de ruimte om binnen hun bedrijf meer te doen voor natuur en landschap. Boeren moeten dat niet voor niks hoeven doen, jij en ik werken ook niet voor niks.’

Investeren in begeleiding

VALA wil blijven vernieuwen in de ondersteuning van agrarische ondernemers ten behoeve van meer biodiversiteit. ‘Onlangs zijn we met de Provincie gestart met een project gericht op bodemverbetering door het opbrengen van ruige mest, maaisel of gewasresten op landbouwgrond. De afspraak is dat we in 2020 met een pilot starten, om te zien hoe dat loopt. Daarnaast willen we de deelnemers beter gaan begeleiden in het beheer. Een interessant cursusaanbod zodat de kennis uitgebreid wordt, daar is veel animo voor dat bleek wel uit goedbezochte bijeenkomsten over de ontwikkeling van kruidenrijke akkers en graslanden.’ Ze doet nog graag een oproep. ‘Eind september gaan we aan de slag met het werven voor het project bodemverbetering. Hou onze website in de gaten voor meer informatie over de voorwaarden en vergoedingen bij deelname. Aanmeldingen zijn dan van harte welkom,’ aldus Yvette.

Voor meer informatie over VALA: https://www.de-vala.nl